Μια θρησκεία σε αναζήτηση θεού

Ο αγώνας θα γινόταν στο Κίτο του Ισημερινού, αλλά την προηγουμένη είχε πεθάνει η μητέρα του διαιτητή και πολλοί ανησυχούσαν μήπως το ματς αναβληθεί. Ομως ο διαιτητής, ας τον πούμε Πέπε, αποφάσισε να τηρήσει τις υποχρεώσεις του. Πριν από το πρώτο σφύριγμα τηρήθηκε ενός λεπτού σιγή για τη μακαρίτισσα, ενώ ο πρόεδρος της γηπεδούχου ομάδας εξήρε τον επαγγελματισμό και το φιλότιμο του πενθούντος διαιτητή. Οι φίλαθλοι χειροκροτούσαν συγκινημένοι. Δεκαπέντε λεπτά μετά την έναρξη, οι γηπεδούχοι έβαλαν γκολ, αλλά ο διαιτητής το ακύρωσε ως οφσάιντ. Και τότε όλο το γήπεδο σηκώθηκε όρθιο φωνάζοντας εν χορώ: «Πέπε / μπινέ / π…άνας ορφανέ»!

Η ιστορία αυτή περιλαμβάνεται σε ένα από τα βιβλία που σφράγισαν την ιστορία του ποδοσφαίρου, «Το Ποδόσφαιρο στη σκιά και στο φως» (1995, στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πάπυρος) του Εδουάρδο Γκαλεάνο. Ο ουρουγουανός συγγραφέας ήταν παθιασμένος με την μπάλα. Οταν ξεκινούσε το Μουντιάλ κλεινόταν στο σπίτι του κι έβγαινε μόνο όταν αποκλειόταν η χώρα του. «Δεν είμαι τίποτα παραπάνω από ένα ζητιάνο του καλού ποδοσφαίρου», γράφει. «Γυρίζω τον κόσμο, με ένα σομπρέρο στο χέρι, και στα γήπεδα εκλιπαρώ τον Θεό για ένα καλό ματσάκι».

Τρία χρόνια νωρίτερα είχε εκδοθεί στην Αγγλία «Ο πυρετός της μπάλας» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα), όπου ο Νικ Χόρνμπι κατέθετε την παθολογική του αγάπη για την Αρσεναλ και έθετε ένα σχεδόν φιλοσοφικό ερώτημα: γιατί κάποιος υποστηρίζει μια ομάδα; Τι κάνει έναν πολίτη να διασχίζει τα σύνορα μια Τετάρτη απόγευμα για να δει έναν αγώνα δεύτερης ή τρίτης κατηγορίας; Μια από τις απαντήσεις που δίνει ο βρετανός συγγραφέας είναι ότι το ποδόσφαιρο – «μια θρησκεία σε αναζήτηση θεού» όπως τιτλοφόρησε ένα βιβλίο του ο γνωστός μας ισπανός συγγραφέας Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν – δίνει τη δυνατότητα σε έναν πατέρα και έναν γιο να περάσουν δυο ώρες παρέα χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να αναζητήσουν ένα θέμα συζήτησης.

Τη δεκαετία του ’90 έγινε μόδα επίσης η ιδέα να γράφουν γνωστοί συγγραφείς για το ποδόσφαιρο στις εφημερίδες, σημειώνει ο Πέδρο Θουαθούα στην «El País». Το βιβλίο «Ο θεός είναι στρογγυλός» συγκεντρώνει τα κείμενα που έγραψε ο Χουάν Βιγιόρο για το Μουντιάλ του 1998: για τον μεξικανό συγγραφέα είχαν γράψει τότε ότι πέτυχε την ιδανική διαλεκτική σύνθεση ανάμεσα στην ανακοίνωση του Νίτσε ότι «ο Θεός είναι νεκρός» και την απάντηση του Λακάν ότι «ο Θεός δεν πέθανε, είναι αναίσθητος». Είχε προηγηθεί το καλύτερο δημοσιογραφικό βιβλίο που έχει γραφτεί ποτέ για κάποιον γίγαντα του ποδοσφαίρου: το «Γκαρίντσα, μοναχικό αστέρι» του βραζιλιάνου δημοσιογράφου Ρούι Κάστρο. Σπουδαίος ποδοσφαιριστής ο Γκαρίντσα, «σε ολόκληρη την ιστορία του ποδοσφαίρου κανείς δεν έκανε περισσότερους ανθρώπους χαρούμενους» είχε πει κάποτε γι’ αυτόν ο Γκαλεάνο.

Αλλά φυσικά με το ποδόσφαιρο δεν έχει ασχοληθεί μόνο η λογοτεχνία. Ενα έργο του Τόμας Χέμι από το 1895, που απεικονίζει ένα κόρνερ στον αγώνα Σάντερλαντ – Αστον Βίλα 4-4, θεωρείται ο πρώτος πίνακας ζωγραφικής που συνδέεται με το σύγχρονο ποδόσφαιρο. Η σχέση του αθλήματος με τον κινηματογράφο, πάλι, δεν ήταν πάντα ευτυχής, όπως δείχνει η ταινία του Τζον Χιούστον «Η μεγάλη απόδραση των 11», με τον Σιλβέστερ Σταλόνε να παίζει τον ρόλο τερματοφύλακα σε έναν αγώνα αιχμαλώτων πολέμου εναντίον Ναζί. Πιο επιτυχημένες ήταν οι προσπάθειες ενός σκηνοθέτη που αγαπά το ποδόσφαιρο, του Κεν Λόουτς, με τις ταινίες «Κες», «Το όνομά μου είναι Τζο» και κυρίως την «Αναζητώντας τον Ερικ», όπου πρωταγωνίστησε ο Ερίκ Καντονά.

Τι μένει; Φυσικά η μουσική. Ο Μαραντόνα υμνήθηκε σε πολλά τραγούδια, όπως το «Σάντα Μαραντόνα» του Μάνου Τσάο, το «Χέρι του Θεού» του Ροντρίγο ή το «Μαραντόνα» του Αντρές Καλαμάρο. Στην Αγγλία, πάλι, πολλά τραγούδια της ποπ και της ροκ μετατράπηκαν σε ύμνους των ομάδων και τραγουδιόντουσαν στα γήπεδα. Κανείς δεν ξεχνά επίσης τον δίσκο στον οποίο οι Πινκ Φλόιντ υμνούσαν το ποδόσφαιρο, το «Fearless», όπως και τον εμβληματικό πρώτο δίσκο των The Wedding Present, στο εξώφυλλο του οποίου εικονιζόταν ο Τζορτζ Μπεστ με τη φανέλα της Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ.

Φέρεντς Πούσκας (1927-2006)

«Ενα γκολ, δύο γκολ στον αέρα / Πάντσο η ομάδα πετά» τραγουδούσαμε στην πορεία προς το Γουέμπλεϊ, τον Μάιο του 1971, σε στίχους του Φραγκίσκου Σούρπη και μουσική του Ob-La-Di, Ob-La-Da. Στον θρυλικό πρώην παίκτη της Εθνικής Ουγγαρίας και πρώην προπονητή του Παναθηναϊκού είναι αφιερωμένο και ένα από τα ωραιότερα βιβλία που έχουν γραφτεί για το ποδόσφαιρο: το «Ο Πούσκας για τον Πούσκας», των Ρόγκαν Τέιλορ και Κλάρα Τζάμριτς (1997). Πρόκειται για μια προφορική ιστορία του Πούσκας, όπου οι συγγραφείς συμπληρώνουν τις δικές του αναμνήσεις μ’ εκείνες των ανθρώπων που τον γνώρισαν. «Σχεδόν ολόκληρη την καριέρα του ως παίκτη, κάπου είκοσι χρόνια, την πέρασε όχι απλώς στην κορυφή, αλλά στο υψηλότερο σημείο της κορυφής», σημειώνουν. «Ποτέ δεν κατέβηκε από αυτή την κορυφή. Και ό,τι άγγιζε στον ποδοσφαιρικό κόσμο γινόταν χρυσάφι».